فعال شده و به جز عراق كه از ديرباز پايگاه شيعه بود ، در نواحى مركزى و شمال ايران نيز پايگاه‌هاى مهمى به دست آورده بودند . رهبرى و هدايت دينى اين جمعيت گسترده و پراكنده ايجاب مىكرد كه امام عليه السلام با به كارگيرى سازوكار مناسب به رسالت دينى خود بپردازد ، از اين‌رو نهاد وكالت و نمايندگان و وكيلان از فرهيختگان شيعه را در شهرهاى مختلف به خدمت گرفت . در اين كار مردانى همانند عبدالعظيم حسنى كه از دانشمندان بزرگ علوى بود ، مقيم رى شد تا به امر امام عليه السلام به ترويج انديشه و شريعت اسلامى بپردازد و از سويى مرجع علمى و دينى شيعيان گردد . در واقع عبدالعظيم حسنى در گسترش تشيع در رى و انتقال فرهنگ و انديشه شيعى به نواحى مركزى ايران نقش بسزايى دارد . على بن مهزيار ، شخصيت پرارج و معروف شيعى در جنوب ايران ، مورد عنايت ويژه امام جواد عليه السلام بود و مناظراتى علمى درباره كلام و عقايد شيعه نيز از او ثبت گرديده است . افزون بر اين ، وى از طريق حضور ايرانيان ، عراقىها و مصرىها در موسم حج ، جلسات و ديدارهايى را با امام عليه السلام براى آنان تدارك مىديد ؛ چنان‌كه على بن ساباط ، عالم شيعى مقيم مصر گزارشى از اين ديدار روايت مىكند . « 1 » همچنين حرّ بن عثمان همدانى راوى ديگرى است كه گزارش ديدار شيعيان رى را با امام عليه السلام نقل نموده است . « 2 » در زمان امام جواد عليه السلام شيعيان قم با امام عليه السلام ارتباطى تنگاتنگ داشتند : مثلًا احمد بن محمد بن عيسى كه او را « شيخ القميين » مىخواندند ، از اصحاب امام رضا عليه السلام بوده و از امام جواد عليه السلام تا امام عسكرى عليه السلام از عالمان فعال و مرتبط با ايشان به شمار مىرفته است . گزارش‌هاى متعددى نيز حاكى از آن است كه مردم و عالمان خراسان ، سجستان و همدان به ديدار امام رفته و با ايشان ارتباط داشته‌اند ؛ از جمله ابراهيم بن محمد همدانى كه چهل بار به حج مشرف شده و امام عليه السلام در نامه‌اى از وجوه ارسالى او ياد مىكند كه بيانگر وكالت وى از سوى امام عليه السلام است . « 3 » اين ارتباطهاى گسترده و سازمان‌يافته نشان‌دهنده رهبرى فعال و موفق امام عليه السلام است تا بدين‌رو جريان تشيع و ميراث علمى و فرهنگى حفظ شود و به‌درستى نيز انتقال يابد . « 4 »

--> ( 1 ) . محمد بن يعقوب كلينى ، الكافى ، ج 1 ، ص 384 . ( 2 ) . ابوجعفر محمد بن على طوسى ( ابن حمزه ) ، الثاقب فى المناقب ، ص 208 . ( 3 ) . عزيزالله عطاردى قوچانى ، مسند الامام الرضا عليه السلام ، ص 608 . ( 4 ) . برگرفته و تلخيص از : رسول جعفريان ، حيات فكرى و سياسى امامان شيعه عليهم السلام ، ص 495 - 491 .